به نام خدای فراخ کننده ی روزی

عملیات والفجر مقدماتی

زمان اجرا:18 بهمن 1361

تلفات دشمن: 4620(کشته، زخمی و اسیر)

رمزعملیات: یا الله- یا الله- یا الله

مکان اجرا: منطقه عمومی فکه

ارگان های عمل کننده: رزمندگان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروی زمینی ارتش جمهوری اسلامی

اهداف عملیات: تصرف پل غزیله و پیشروی به سوی شهر العماره عراق

درحالی که عدم موفقیت در عملیات رمضان، دورنمای پیشروی در شرق بصره را دور از دسترس نشان می داد، پیروزی در عملیات محرم و تسلط بر زمین های تخت استان میسان، دستیابی به شهر العماره عراق - که به عنوان تهدید هم زمان علیه دو شهر بصره و بغداد محسوب می شد- را امکان پذیر کرده بود. به همین منظور و نیز از آن جایی که فرماندهان جنگ ناگزیر بودند در مقابل تجهیزات برتر عراق، زمین سخت را گزینش کرده و درگیری در وضعیت دشوار را به دشمن تحمل کنند، منطقه رملی غرب ارتفاعات میشداغ - حدفاصل فکه تا چزابه - برای انجام عملیات سرنوشت ساز و الفجر انتخاب گردید.

اهداف عملیات

اولین هدف تصرف پل غزیله بود و چنانچه این مرحله از عملیات با موفقیت انجام می شد، تصرف شهر العماره به عنوان دومین هدف در دستور کار قرار می گرفت.

موقعیت منطقه

منطقه ی عملیاتی از شمال به میشداغ و برقازه از جنوب به هورالهویزه از شرق به چزابه و شهر بستان و از غرب به شهر العماره عراق و رودخانه دجله منتهی می شد. در منطقه مزبور رودخانه های متعددی وجود دارد، از جمله: رودخانه دویرج که از کوه های شمالی منطقه سرچشمه گرفته و هورالسناف می ریزد و رودخانه میمه که سرچشمه آن ارتفاعات ایلام است و به طرف هور بن عمران(جنوب هورالسناف) منتهی می شود.

استعداد دشمن

مسئولیت پدافند از منطقه عملیاتی(از چپلات تا هورالعظیم) به عهده سپاه چهارم عراق بود.لشکرهای سازمانی این سپاه نیز عبارت بودند از:

الف) لشکر14پیاده؛ شامل:

تیپ 421پیاده

تیپ422 پیاده

تیپ 18 پیاده کوهستانی

تیپ گردان تانک سفید سعد

منطقه گسترش لشکر14 از شیب تا پاسگاه دو برج و مقر فرماندهی آن نیز در غرب تقاطع جاده چزابه غزیله با جاده صفریه بود.

ب) لشکر1 مکانیزه؛ شامل:

تیپ 108 پیاده

تیپ 501 پیاده

تیپ 1 مکانیزه

تیپ های 94،93،92پیاده،34زرهی و 27 مکانیزه (به عنوان احتیاط) منطقه گسترش این لشکر از پاسگاه دویرج تا پاسگاه پیچ انگیزه و مقر فرماندهی آن نیز در جنوب منطقه بزرگان بود.

ج) لشکر 10 زرهی؛ شامل:

تیپ17زرهی

تیپ42 زرهی

تیپ24مکانیزه

تیپ412پیاده

منطقه گسترش این لشکر از پیچ انگیزه(شیاربه جلیه)تا جنوب غربی دهلران(چیلات) بود.

د) نیروی احتیاط؛شامل:

لشکر3زرهی،درمنطقه شرق هوالسناف جنوبی تیپ30 زرهی ازلشکر6زرهی،در منطقه جنوب زبیدات

تیپ16 زرهی ازلشکر6زرهی،درمنطقه العماره تیپ25 مکانیزه از لشکر6زرهی،در منطقه در شرق هوالسناف

تیپ37 زرهی ازلشکر12 زرهی،درمنطقه بزرگان تیپ101پیاده گاردمرزی،در منطقه العماره تیپ10 زرهی وابسته به ستادکل،احتمالا درشمال العماره

تیپ های 48 پیاده و49 زرهی را لشکر11،در منطقه العماره

تیپ 51زرهی مختلط،در منطقه فکه

گاردریاست جمهوری،درمنطقه بزرگان

تیپ704 پیاده در منطقه صفریه تا رشیده

قوای خودی

بعد از عملیات محرم، سپاه پاسداران در صدد گشترش سازمان رزم خودی برآمد.بر همین اساس لشکر فتح به سپاه 3 صاحب الزمان(عج) تبدیل شد و سازمان تمامی تیپ های تبع آن به جز تیپ44قمر بنی هاشم(ع) نیز به لشکر تغییر یافت.لشکر ظفر نیزسپاه11 قدر را تشکیل داد و در نتیجه دوتیپ 27 و31 آن به لشکر تبدیل شدند و سه تیپ جواد الائمه(ع) ، امام رضا(ع) و امام صادق(ع) نیز لشکرنصر5 را به وجود آوردند. هم چنین، یک تیپ مستقل به نام تیپ10 سید الشهدا(ع) تشکیل شده تحت امر این سپاه در آمد.

لشکر فجر هم با تیپ های المهدی(عج)،امام سجاد (ع) و ثارالله به سپاه هفتم حدید تبدیل شد. در این ماه میان لشکر فجر با همان سازمان لشکر باقی ماند تیپ ثار الله نیز که به لشکر تبدیل شده بود، به اتفاق لشکر قدس (شامل: لشکر7 ولی عصر و تیپ 15 امام حسن) و لشکر8 نجف تحت امر سپاه هفتم قرار گرفتند.

به این ترتیب با گسترش سازمان رزم سپاه پاسداران و ایجاد سه سپاه عملیاتی، قرار گاه مرکزی خاتم الانبیاء (ص) جهت انجام این عملیات استعداد زیر را در نظر گرفت:

قرارگاه کربلا هدایت نیروهای زیر را به عهده داشت:

سپاه 3 صاحب الزمان(عج)

لشکر 14 امام حسین (ع) با استعداد 8 گردان

لشکر کربلا 25 به استعداد 11 گردان

لشکر 17 علی بن ابی طالب (ع) با استعداد 14 گردان تیپ مستقل 44 قمر بنی هاشم(ع) با استعداد 5 گردان سپاه جدید

قرارگاه قدس هدایت نیروهای زیر را به عهده داشت:

لشکر7 ولی عصر(عج) با استعداد 12 گردان

تیپ 15 امام حسین(ع) با استعداد 10 گردان

لشکر 8 نجف اشرف با استعداد 14 گردان

لشکر 41 ثارالله (ع) با استعداد11 گردان

لشکر19 فجر با استعداد 24 گردان

قرارگاه نجف هدایت نیروهای زیر را به عهده داشت:

سپاه 11قدر

لشکر27 محمد رسول الله(ص) با استعداد24 گردان

لشکر 31 عاشورا با استعداد 13 گردان

تیپ مستقل 10 سیدالشهدا(ع) با استعداد 7 گردان

ضمنا، از ارتش نیز یگان های زیر تحت امر فرماندهی این عملیات بودند:

لشکر 16 زرهی با استعداد 6 گردان تانک و 6 گردان مکانیزه

تیپ 84 خرم آباد با استعداد 4 گردان پیاده و1 گردان تانک

هم چنین استعداد توپخانه شرکت کننده در این عملیات عبارت بودند از:

ارتش :16 گردان

سپاه: 7 گردان

طرح عملیات:

درطراحی عملیات مقرر شد قوای دو قرارگاه کربلا و نجف به طرف العماره تک نمایند. در مرحله اول، قوای قرارگاه نجف در محور طاووسه تا رشیده، حد فاصل خط تا کانال های آخر را تصرف کرده و مرحله دوم و در ادامه تک، جناح راست تا حاشیه جنوبی دویرج( پشت جاده آسفالت فکه و در غرب بزرگراه و سرپل حلفائیه) را تصرف نمایند. نیروهای قرارگاه کربلا نیز می بایست بااستفاده از معابر وصولی جای پای تصرف شده توسط قرارگاه نجف را تا چزابه ادامه داده و در پشت کانال پدافند نمایند. در مرحله دوم منطقه شرق غزیله و شمال هورالهویزه پاکسازی شده و سرپل غزیله تامین گردد. هم چنین با احداث خاکریز، جناح قوای کربلا می بایست تامین شود تا چنانچه ماموریت قوای نجف رسیدن به جاده با مشکل مواجه شد، جناح قوای کربلا از تعرض و آسیب دشمن مصون بماند.

در صورتی که اهداف مراحل اول ودوم عملیات تحقق می یافت، چنین پیشبینی شده بود که با بازسازی یگان ها و ایجاد شرایط مناسب و نیز با توجه به وضعیت دشمن، عملیات در مرحله سوم به سمت العماره ادامه یابد. همچنین مقرر شد در منطقه چیلات و طیب تک فریب انجام شود.لشکر 14 امام حسین(ع) نیز ماموریت داشت تا در منطقه فاو عملیات فریب  انجام دهد.

شرح عملیات

در ساعت 21:30 روز 17/11/1361 پس از اعلام رمز مبارک یاالله، یا الله، یا الله عملیات از پنج محور شمال و جنوب رشیده، صفریه و ارتفاعات چرمر و خاک آغاز شد و نیروها در تاریکی مطلق شب به منظور پاکسازی میادین مین و شکستن خطوط دفاعی دشمن و رخنه در این خطوط پیشروی کردند. وسعت وعمق موانع و استحکامات دشمن و وجود کانال های متعدد که دشمن برای ایجاد آن ها تلاش بسیاری متحمل شده بود، سرعت لازم را از نیروها گرفت. در نتیجه، اگر چه خط اول دشمن شکسته شده بود، لیکن به دلیل عدم پاکسازی منطقه - در حالی که تاریکی شب رو به پایان بود - طبیعی به نظر می رسید که امکان استقرار کامل وجود نداشته باشد. در واقع تاریکی مطلق شب، عدم الحاق نیروها و پاکسازی منطقه، عمق ووسعت زیاد میادین مین، هوشیاری و اطلاع قبلی دشمن نسبت به وقوع عملیات، عوامل باز دارنده ای بودند که به عدم تامین کامل اهداف مرحله اول عملیات منجر شدند. به رغم وضعیت موجود به خاطر موقعیت خاصی که به تبع آغاز عملیات در میان  مردم ایجاد شده بود واز طرفی به دلیل امیدواری مسئولین و نیز تبلیغات سوء دشمن و ... مرحله دوم عملیات در ساعت21 روز 20/11/1361 به منظور انهدام نیرو و تجهیزات دشمن آغاز گردید.اما این بار نیز عدم هماهنگی در نیروهای عمل کننده و همچنین هوشیاری دشمن و احاطه او بر راه کارهای خودی، مانع از پیشرفت رزمندگان گردید.

بررسی عملیات

از ابتدای پیشروی نیروهای خودی از منطقه رهایی تا رسیدن به خط دوم دشمن بیش از 16 نوع مانع از سوی دشمن تعبیه و ایجاد شده بود و یا به صورت عارضه طبیعی منطقه وجود داشت. دشمن با این اقدامات در واقع آن چه را به صورت تجربه از عملیات های گذشته به دست آورده بود، تقریبا به صورت کامل در منطقه عملیاتی والفجر مقدماتی اجرا کرد. ارتش عراق سعی داشت با موانع یاد شده تا حد امکان در پیشروی نیروهای ایرانی تاخیر بیاندازد. از این رو، موانع مزبور به منزله ی زنگ خطر و عامل هشدار دهنده محسوب می شد. واز طرفی به طور طبیعی توان نیروها را جهت تامین اهداف در شب می گرفت، علاوه براین ، گرفتن جناح و به کارگیری نیروی احتیاط دو موضوع قابل توجه بود که در تاکتیک های دشمن در عملیات والفجر مقدماتی مشاهده گردید.

موضوع دیگر این که در گذشته نیروهای هجومی و اصلی دشمن در خطوط حضور داشتند و به طور طبیعی در معرض آسیب پذیری نیروهای مهاجم بودند؛ لیکن در این عملیات نظر به این که دشمن شکستن خط را برای خود مفروض می دانست، نیروهای هجومی اش را در احتیاط قرار داد و با گذاردن نیروهای پدافندی در خط و عمق بخشیدن به میادین مین و ایجاد موانع دیگر عملا سعی بر این داشت که پس از گرفتن توان نیروهای مهاجم با وارد کردن نیروهای اصلی خود مناطق تصرف شده را باز پس گیرد.

نتایج عملیات

بااین عملیات طراحان نظامی خودی دریافتند که عملیات های بعدی باید در مناطق عاری از نقاط قوت دشمن( موانع ، آتش توپخانه و...) انجام شود. از سوی دیگر ،مناطق انتخابی باید به گونه ای باشند که ضعف های خودی در آن کمتر بوده و جنگ متکی به نیروهای انسانی در آن مناطق عملی باشد.مضافا به این که فرماندهان سپاه پاسداران به این نتیجه رسیدند که بایدضمن پرهیز از انتخاب مناطق با عمق زیاد، این انتخاب متناسب با قوای خودی باشد.

ضمنا در این عملیات علاوه بر انهدام قابل توجه تیپ های 905 و 704 یک گردان از نیروهای سودانی تعداد113 تن از نیروهای دشمن اسیر شدند.

در آستانه این عملیات غلامحسین افشردی معروف به حسن باقری فرمانده اطلاعات و عملیات قرارگاه خاتم الانبیاء و فرمانده نیروی زمینی سپاه و چند تن دیگر از جمله  مجید بقایی فرمانده قرارگاه کربلا در حین شناسایی در کمین نیروهای عراقی گرفتار شده و به شهادت رسیدند.